Są historie, które słyszy się raz i pamięta przez lata. Mężczyzna po zawale, który opowiada, że w pewnym momencie przestał czuć ból i zaczął patrzeć na salę z góry. Kobieta po ciężkim porodzie, która mówi, że przez chwilę była w miejscu pełnym światła i spokoju, i że nie chciała wracać. Dziecko, które po wypadku opisuje coś, czego – jak sądzą rodzice – nie mogło wiedzieć. Takie opowieści, określane jako doświadczenia bliskie śmierci, od dziesięcioleci fascynują lekarzy, psychologów, duchownych i zwykłych czytelników. I od dziesięcioleci budzą ten sam rodzaj sporu: czy to dowód na to, że coś jest po drugiej stronie, czy tylko niezwykły produkt pracy ludzkiego mózgu?
Ten tekst nie rozstrzyga sporu. Chce za to pokazać, czym te relacje są, jak można je uczciwie czytać i – to być może najciekawsze – czego uczą o tym, co dla ludzi w obliczu śmierci okazuje się najważniejsze.
Skąd wzięło się pojęcie „życia po życiu”
W latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku amerykański lekarz Raymond Moody zebrał relacje osób, które znalazły się w stanie bliskim śmierci, i opublikował je w książce, którą po polsku znamy jako „Życie po życiu”. Tytuł szybko stał się niemal synonimem całego tematu. Do dziś, kiedy ktoś używa określenia życie po życiu, zwykle ma na myśli właśnie opowieści tego rodzaju: relacje ludzi, którzy wrócili, i to, co z ich doświadczeń wynika dla pytania o sens życia i śmierci.
Moody sam podkreślał, że nie dowodzi żadnej tezy, a jedynie opisuje powtarzające się wzorce. Później badania przejęli inni: kardiolodzy, którzy rozmawiali z pacjentami po zatrzymaniu krążenia, psychiatrzy, neurobiolodzy. Jednym z najczęściej przywoływanych jest badanie holenderskich lekarzy opublikowane w 2001 roku w czasopiśmie „The Lancet”, w którym pytano o takie doświadczenia osoby uratowane po zatrzymaniu serca. Z kolei projekt AWARE, prowadzony w kilkunastu szpitalach, próbował sprawdzić, czy pacjenci podczas reanimacji potrafią opisać zdarzenia, które rzeczywiście miały miejsce w sali. Wyniki tych badań są dla jednych argumentem za uznaniem, że sprawa wymaga dalszych badań, dla innych dowodem, że wszystko da się wyjaśnić działaniem mózgu. Jedno i drugie stanowisko ma swoich zwolenników wśród poważnych naukowców.
Jak zwykle wyglądają te relacje
Opowieści różnią się od siebie, ale część elementów wraca na tyle często, że badacze zaczęli je wyliczać. Najczęściej mówi się o:
- głębokim poczuciu spokoju i braku bólu,
- wrażeniu opuszczenia ciała i patrzenia na siebie z zewnątrz,
- przejściu przez coś w rodzaju tunelu lub bramy,
- świetle, które opisuje się jako pełne ciepła i akceptacji,
- spotkaniu z innymi istotami lub ze zmarłymi bliskimi,
- przeglądzie własnego życia, często opisywanym nie jako sąd, lecz jako zrozumienie,
- poczuciu granicy i decyzji o powrocie.
Warto jednak pamiętać o trzech rzeczach. Po pierwsze, nie każdy, kto był blisko śmierci, ma takie przeżycie; większość ludzi po reanimacji nie pamięta niczego niezwykłego. Po drugie, nie wszystkie relacje są pogodne: zdarzają się doświadczenia niepokojące czy wręcz przerażające, o których mówi się rzadziej. Po trzecie, treść opowieści bywa związana z kulturą i wierzeniami osoby, która ją opisuje: ktoś wychowany w tradycji chrześcijańskiej zazwyczaj opisuje inne obrazy niż osoba z kręgu buddyjskiego czy hinduskiego. Dla jednych to argument, że doświadczenie jest budowane przez umysł. Dla innych, że ten sam rdzeń jest opisywany różnymi językami.
W części relacji pojawia się także muzyka albo dźwięk, którego osoba nie umie opisać słowami. To akurat jeden z najbardziej subiektywnych elementów i trudno go badać, ale wraca na tyle często, że wspominają o nim nawet autorzy sceptyczni wobec całego zjawiska.
Co zmienia się po takim przeżyciu
Najbardziej interesujące bywa to, co dzieje się z człowiekiem później. Osoby, które opisują takie doświadczenia, często mówią o trwałej zmianie sposobu patrzenia na życie. Wielu z nich deklaruje mniejszy lęk przed śmiercią, większą uwagę dla relacji z bliskimi i mniejsze przywiązanie do pieniędzy, statusu i opinii innych. Niektórzy zmieniają pracę, inni zaczynają się angażować w wolontariat albo po prostu spędzać więcej czasu z rodziną.
Nie jest to jednak historia bez trudności. Badacze opisują także to, co bywa nazywane trudnym powrotem. Człowiek, który przeżył coś dla siebie ogromnego, wraca do codzienności, w której wszyscy dookoła zachowują się tak, jakby nic się nie stało. Bliscy nie zawsze wiedzą, jak zareagować, a niektórzy po prostu nie wierzą. Zdarzają się napięcia w małżeństwach, poczucie osamotnienia, trudność w powrocie do wcześniejszych obowiązków. To zrozumiałe: ktoś, kto zobaczył swoje życie w nowym świetle, nie zawsze potrafi udawać, że wszystko jest po staremu.
Dlatego tak ważne bywa, by osoba po takim przeżyciu miała kogoś, kto po prostu wysłucha. Nie komentuje, nie wyjaśnia i nie spiera się, tylko słucha. Czasem to jedyny prezent, jakiego naprawdę potrzebuje.
Jak czyta je sceptyk, a jak ktoś otwarty
Sceptyczne wyjaśnienia są poważne i warto je znać. Mówi się o niedotlenieniu mózgu i zaburzeniach pracy płatów skroniowych, o działaniu leków stosowanych przy ratowaniu życia, o wyrzucie neuroprzekaźników i endorfin, o mechanizmach przypominających sen, wnikających w stan świadomości. Pojedyncze badania, głównie na zwierzętach, a także nieliczne obserwacje u ludzi, sugerują, że w chwili umierania mózg może przez moment wykazywać wzmożoną aktywność, co mogłoby tłumaczyć intensywność przeżyć. Przeciwnicy tego wyjaśnienia zwracają uwagę, że nie tłumaczy ono wszystkiego, szczególnie spójności i klarowności części relacji.
Otwarte czytanie nie musi oznaczać wiary. Można po prostu przyznać, że pewne rzeczy pozostają niewyjaśnione, i że nauka jeszcze nie powiedziała ostatniego słowa. Można też przyjąć taką postawę, którą kilku badaczy nazywa ostrożnym agnostycyzmem: nie twierdzę, że to dowód na życie po śmierci, i nie twierdzę, że to na pewno tylko halucynacja. Mówię: to zjawisko godne uwagi, a ludzie, którzy go doświadczają, zasługują na szacunek.
Jak czytać takie relacje z szacunkiem i rozwagą
Kilka praktycznych zasad pomaga czytać te historie uczciwie:
- pamiętaj, że pamięć jest rekonstrukcją; wspomnienie opowiedziane po latach mogło się zmienić,
- zwracaj uwagę, kiedy relacja powstała i czy ktoś mógł ją potwierdzić, na przykład personel medyczny,
- odróżniaj to, co ktoś przeżył, od tego, jak to wyjaśnia; przeżycie jest dla osoby w pełni rzeczywiste, ale interpretacja może być różna,
- unikaj skrajności: ani bezkrytycznego przyjmowania wszystkiego, ani lekceważenia,
- pamiętaj, że to często najtrudniejsze chwile w życiu opowiadającego.
Te zasady przydają się także wtedy, gdy ktoś z naszych bliskich opowiada o takim doświadczeniu. Najpierw słuchamy. Dopiero potem, jeśli to potrzebne, zadajemy pytania.
Co łączy prawie wszystkie opowieści: miłość
Kiedy zestawić relacje z różnych krajów i epok, uderza jedno: bardzo często pojawia się w nich temat miłości. Nie jako deklaracja, ale jako sedno tego, co ludzie uznają za najważniejsze: bycie z innymi, troska, wybaczanie, to, jak traktowaliśmy tych, którzy byli blisko. W przeglądach życia, o których wspominają niektóre osoby, nie liczą się tytuły ani stanowiska, ale małe gesty życzliwości i chwile, w których ktoś poczuł się przez nas zauważony.
Podobny obraz wyłania się z innego źródła, które nie ma nic wspólnego z doświadczeniami bliskimi śmierci: z rozmów opiekunów osób umierających. Australijska opiekunka paliatywna Bronnie Ware opisała w popularnej książce najczęstsze żale, o których mówili jej podopieczni. Wśród nich znalazły się między innymi żal, że nie spędzali więcej czasu z przyjaciółmi, że nie wyrazili uczuć i że za dużo pracowali. To nie jest badanie naukowe, tylko osobiste obserwacje, ale ich wymowa jest bliska temu, co mówią osoby po doświadczeniach z pogranicza: na końcu liczy się to, jak kochaliśmy i jak pozwoliliśmy się kochać.
Stąd praktyczny wniosek, który można wyciągnąć bez rozstrzygania żadnej metafizyki: miłość się liczy. Liczy się codziennie, w drobiazgach, w telefonie do kogoś, do kogo dawno nie dzwoniliśmy, w pogodzeniu się po kłótni, w powiedzeniu „dziękuję” komuś, kto się tego nie spodziewa.
Nowy początek: kiedy po przeżyciu chce się inaczej żyć
Niektóre osoby po bliskim spotkaniu ze śmiercią opisują chęć zrobienia pierwszego kroku w stronę ludzi. Zawierają nowe znajomości, wracają do dawnych przyjaźni, otwierają się na związek. Dla Polaków mieszkających w Wielkiej Brytanii bywa to szczególnie trudne, bo w nowym kraju relacje buduje się od początku. Część osób wpisuje wtedy w wyszukiwarkę hasło randka londyn, szukając serwisu, który pomoże poznać kogoś mówiącego tym samym językiem. To nie jest rozwiązanie dla każdego i nie zastąpi zwykłej rozmowy z ludźmi dookoła, ale pokazuje, że potrzeba bliskości nie znika, nawet gdy życie ułoży się zupełnie inaczej, niż planowaliśmy.
Muzyka jako pamięć o tym, co ważne
Jeszcze jedna rzecz wraca w rozmowach z osobami, które przeszły przez bliskie spotkanie ze śmiercią lub straciły kogoś ukochanego: muzyka. Piosenka, która towarzyszyła pierwszej randce, kołysanka śpiewana dziecku, utwór, który grał w radiu w dniu, kiedy wszystko się zmieniło. Muzyka potrafi przechowywać wspomnienia w sposób, w jaki niewiele rzeczy to potrafi, i właśnie dlatego tak wiele osób sięga po nią, gdy chce coś zachować.
Dlatego niektórzy decydują się na rzecz bardziej osobistą niż gotowy przebój. Zamawiają utwór napisany specjalnie dla kogoś lub o kimś: dla rodziców z okazji rocznicy, dla przyjaciela, który wyjeżdża, dla pamięci o kimś, kogo już nie ma. Jeśli kogoś taka droga interesuje, może zajrzeć do oferty, w której można zamówić piosenka na zamówienie, przygotowaną według własnej opowieści. Wiele osób przyznaje, że już samo opowiadanie tej historii komuś, kto ją przeniesie w muzykę, jest dla nich ważnym, uspokajającym doświadczeniem.
Dla tych, którzy chcą poznać więcej samych relacji, a nie tylko ich omówienie, przygotowano zbiór opowieści w formie książki; jej opis wraz z informacjami o zawartości znajduje się na stronie co jest po śmierci?. Szczegółowy opis publikacji dostępny jest również na portalu o zdrowiu i stylu życia.
Archiwum dźwięków: prosty sposób na pamiętanie
Skoro muzyka tak dobrze przechowuje wspomnienia, warto pomyśleć o niej jak o rodzinnym archiwum. Wystarczy kilka prostych kroków. Poproś babcię lub dziadka, by wskazali pięć piosenek, które coś dla nich znaczą, i zapisz, dlaczego. Nagraj telefonem kilkanaście sekund, w których ktoś bliski nuci albo gra na instrumencie. Zbierz wszystko w jednym folderze i podpisz datą. Za dwadzieścia lat będzie to jedna z najcenniejszych rzeczy, jakie masz.
Ci, którzy chcą pójść o krok dalej, mogą zlecić napisanie utworu, w którym wspólna historia rodziny stanie się tekstem i melodią. Taką usługę można znaleźć w sklepie z piosenkami, gdzie zamówienie zaczyna się od opowiedzenia, kogo i co utwór ma upamiętnić. Nie chodzi o to, żeby zastąpić rozmowę czy wspólne śpiewanie. Chodzi o to, by w pamięci rodziny została jedna, zawsze dostępna wersja tego, co ważne.
Jak być przy kimś, kto o tym opowiada
Zdarza się, że ktoś z bliskich zaczyna opowiadać o takim doświadczeniu: często nieśmiało, z zastrzeżeniem, że „pewnie w to nie uwierzysz”. To moment, w którym warto zachować spokój. Nie musisz wierzyć ani nie wierzyć. Wystarczy powiedzieć: dziękuję, że mi to opowiadasz. Taka reakcja daje drugiej osobie poczucie bezpieczeństwa i pozwala jej mówić dalej, gdy będzie gotowa.
Jeśli rozmowa dotyczy twojego własnego przeżycia, pozwól sobie na czas. Nie musisz od razu wszystkiego rozumieć i nie musisz nikogo przekonywać. Niektórym pomaga spisanie wspomnienia, innym rozmowa z kimś zaufanym, jeszcze innym grupa wsparcia dla osób po podobnych przeżyciach. Jeśli czujesz silny niepokój albo smutek, porozmawiaj ze specjalistą. W Polsce możesz zadzwonić na telefon zaufania dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym 116 123, w Wielkiej Brytanii działa pod tym samym numerem Samaritans.
Co z tego wynika
Opowieści ludzi, którzy wrócili z pogranicza, nie rozstrzygają pytania o życie po śmierci. Mogą zostać przez jednych odczytane jako dowód, przez innych jako ciekawy efekt pracy mózgu, a przez jeszcze innych jako sprawa, której nikt dziś nie umie rozstrzygnąć. Ale niezależnie od tego, jak je czytamy, mają wartość, która nie zależy od rozstrzygnięcia: przypominają, że to, co w życiu najważniejsze, zwykle mieści się w relacjach z innymi, w uważności i w tym, co po nas zostaje w ludziach.
Być może właśnie to jest najtrwalszą nauką z tych opowieści: nie musimy wiedzieć, co jest po drugiej stronie, żeby wiedzieć, jak chcemy żyć po tej.
Od redakcji: serwis GlobPuls prowadzi autor książki „Co jest po śmierci?” oraz wymienionych w tekście stron (sklepu z piosenkami, strony książki, portalu o zdrowiu i serwisu randkowego). Linki w tekście prowadzą do jego własnych projektów.