Prawie każdy człowiek, prędzej czy później, zadaje sobie to samo pytanie: co jest po śmierci? Nie zawsze głośno i nie zawsze przy ludziach. Czasem pojawia się nocą, po pogrzebie kogoś bliskiego, innym razem w środku zwyczajnego dnia, kiedy ktoś w kolejce do kasy powie coś, co nagle uświadamia, jak kruche jest wszystko, co uważamy za oczywiste. To pytanie jest tak stare jak sama ludzka świadomość, a jednocześnie wciąż tak samo świeże, jak w chwili, gdy po raz pierwszy zadał je ktoś, kto patrzył na zmarłego pobratymca.
Ten tekst nie obiecuje odpowiedzi. Uczciwie mówiąc, nie ma jej nikt: ani nauka, ani religia, ani najbardziej przekonujący świadkowie niezwykłych przeżyć. Można za to zrobić coś innego: przyjrzeć się, jak o tym myślimy, co z tego wynika dla naszego codziennego życia i dlaczego samo pytanie – nawet bez odpowiedzi – potrafi być jednym z najlepszych narzędzi do porządkowania tego, co naprawdę ważne.
Dlaczego w ogóle pytamy
Człowiek jest chyba jedyną istotą, która wie, że umrze, i jednocześnie potrafi o tym myśleć w kategoriach znaczenia. To połączenie – świadomość własnej skończoności i potrzeba sensu – rodzi pytanie o to, co dalej. Antropolodzy zwracają uwagę, że ślady obrzędów pogrzebowych są jednymi z najstarszych dowodów na to, że dawni ludzie żyli w świecie symboli: chowali zmarłych ostrożnie, czasem z darami, czasem w pozycji sugerującej sen. Nie wiemy, co dokładnie wierzyli, ale widać, że śmierć nigdy nie była dla nich zwykłym końcem biologicznym.
Dziś pytamy o to z innych powodów, a właściwie z tych samych, tylko w innym otoczeniu. Żyjemy dłużej, o śmierci rozmawiamy rzadziej, a większość z nas nie widzi jej z bliska. Wiele osób po raz pierwszy styka się z umieraniem dopiero wtedy, gdy odchodzi ktoś z rodziny. Wtedy to pytanie przestaje być filozoficzne. Staje się bardzo osobiste: gdzie jest teraz ta osoba, czy jeszcze w jakiś sposób jest, i co to znaczy dla mnie?
Trzy najczęstsze odpowiedzi i ich uczciwe zalety
Z grubsza można wyróżnić trzy postawy wobec pytania o to, co jest po śmierci. Każda ma swoje mocne strony i każda ma swoje ograniczenia, o których warto pamiętać.
Pierwsza: po śmierci nie ma niczego. To stanowisko wielu naukowców i osób niewierzących. Zakłada, że świadomość jest wytworem pracy mózgu i że po ustaniu tej pracy ustaje także ona. Jego siłą jest spójność z tym, co wiemy o biologii. Jego ograniczeniem jest to, że nauka dotąd nie wyjaśniła w pełni, czym jest samo doświadczenie bycia kimś – tzw. trudny problem świadomości – więc kategoryczne „na pewno nic” wykracza poza to, co da się wykazać.
Druga: po śmierci coś jest. Taką odpowiedź dają religie i wiele tradycji duchowych, choć opisują to bardzo różnie: jako zmartwychwstanie, niebo, odrodzenie, świat przodków, połączenie z czymś większym. Siłą tej postawy jest pocieszenie i poczucie sensu. Jej ograniczeniem jest to, że nie da się jej zweryfikować, a poszczególne tradycje opisują życie po śmierci w sposób, którego nie da się ze sobą pogodzić.
Trzecia: nie wiemy. To stanowisko agnostyczne, bardzo uczciwe intelektualnie i dla wielu osób najtrudniejsze emocjonalnie. Zostawia pytanie otwarte. Jego siła to szacunek dla granic wiedzy, a słabość – że nie daje ukojenia, którego szukamy w trudnych chwilach.
Warto zauważyć, że dojrzałe życie rzadko mieści się w jednej z tych szufladek. Wielu ludzi potrafi wierzyć i jednocześnie wątpić, a inni – będąc sceptykami – przyznają, że wobec śmierci własnej matki odczuli coś, czego nie umieją nazwać. To nie jest sprzeczność. To po prostu ludzka odpowiedź na coś, co nas przerasta.
Co mówią doświadczenia z pogranicza śmierci
Osobny wątek tworzą relacje ludzi, którzy znaleźli się blisko śmierci i wrócili. Opisy te – nazywane doświadczeniami bliskimi śmierci, w skrócie NDE – wracają w kulturze od dziesięcioleci. Termin spopularyzował w latach siedemdziesiątych amerykański lekarz Raymond Moody, autor książki, którą po polsku znamy jako „Życie po życiu”. Od tamtej pory badaniem takich przeżyć zajmowali się lekarze, psychologowie i neurobiolodzy, w tym zespoły prowadzące obserwacje wśród pacjentów po zatrzymaniu krążenia.
Najczęściej powtarzające się elementy to poczucie głębokiego spokoju, wrażenie opuszczenia ciała, światło, spotkanie z kimś bliskim, a czasem przegląd własnego życia. Warto jednak zachować ostrożność. Badacze proponują różne wyjaśnienia: od niedotlenienia mózgu i działania leków po mechanizmy zbliżone do snu. Inni zwracają uwagę, że niektóre relacje trudno tak łatwo wytłumaczyć. Nauka nie ma tu jednej odpowiedzi, a sama niezwykłość przeżycia nie jest jeszcze dowodem na to, że świadomość trwa po śmierci. Jedno jest pewne: dla ludzi, którzy tego doświadczyli, jest to zwykle jedno z najważniejszych wydarzeń w życiu, często zmieniające to, jak patrzą na bliskich, czas i własne priorytety.
Osoby zainteresowane relacjami tego typu mogą sięgnąć po książkę poświęconą temu tematowi. Zebrano w niej około stu pięćdziesięciu publicznie opisanych historii; jej zbiorczy opis znajdziesz na stronie co jest po śmierci?, gdzie dostępne są też informacje o wydaniu i miejscach zakupu. Szczegółowy opis książki jest również dostępny na portalu o zdrowym stylu życia, co może się przydać tym, którzy wolą najpierw przeczytać więcej o jej zawartości.
Co zmienia samo pytanie
Najciekawsze jest chyba to, że odpowiedź na pytanie „co jest po śmierci?” nie jest jedyną rzeczą, która ma znaczenie. Znaczenie ma także to, co robi z nami samo zadawanie go. Człowiek, który naprawdę przyjmuje do wiadomości, że jego czas jest ograniczony, zazwyczaj zaczyna inaczej układać priorytety. Rzeczy, które wydawały się pilne, tracą na wadze. Rzeczy, które odkładał na kiedyś, nagle zaczynają przypominać o sobie.
Opiekunowie osób umierających często opowiadają, że rozmowy u schyłku życia rzadko dotyczą pieniędzy, stanowisk czy sukcesów. Dotyczą relacji: kogo kochałem, komu nie powiedziałem tego, co chciałem, z kim się nie pogodziłem. Rozwój opieki paliatywnej i ruchu hospicyjnego, z którym kojarzona jest brytyjska lekarka Cicely Saunders, opierał się właśnie na przekonaniu, że umierający człowiek potrzebuje nie tylko leków, ale też obecności, rozmowy i uwagi. Ten wniosek jest dziś szeroko przyjęty niezależnie od tego, kto jak odpowiada na pytanie o życie po śmierci.
Miłość jako najtrwalszy punkt odniesienia
W większości opowieści o tym, co ludzie uznają za najważniejsze w obliczu śmierci, powraca jedno słowo: miłość. Nie jako romantyczna deklaracja, ale jako codzienny ślad, który zostawiamy w drugim człowieku: pamięć o tym, jak ktoś parzył herbatę, jakim głosem czytał bajkę, jak potrafił się śmiać z niczego. Kiedy ktoś odchodzi, to właśnie te drobiazgi stają się najcenniejsze, i to one – w jakimś sensie – trwają dalej w tych, którzy zostają.
Nie trzeba więc rozstrzygać, czy po śmierci coś jest, żeby uznać, że miłość się liczy. Liczy się tu i teraz, w konkretnych relacjach, które możemy pielęgnować albo zaniedbać. Dla wielu osób ten wniosek bywa praktyczny aż do bólu: dzwonią do kogoś, do kogo od lat nie dzwonili, zapraszają kogoś na kolację, wreszcie mówią „dziękuję”. Nie dlatego, że wiedzą, co czeka nas po drugiej stronie, tylko dlatego, że wiedzą, jak krótki bywa czas po tej stronie.
Dotyczy to także tych, którzy szukają bliskości, a nie mają jej obok siebie. Dla Polaków mieszkających za granicą, w tym w Wielkiej Brytanii, samotność bywa jedną z największych codziennych trudności; część osób wpisuje wtedy w wyszukiwarkę hasło randka londyn, szukając sposobu na poznanie kogoś, kto mówi tym samym językiem i rozumie podobne doświadczenia. To tylko jedna z dróg i nie każdemu będzie odpowiadać, ale pokazuje, jak bardzo potrzeba bliskości przenika nasze życie.
Muzyka jako język, którego brakuje słowom
Jest jeszcze jedna rzecz, która łączy rozmowy o śmierci, miłości i pamięci: muzyka. Trudno wskazać kulturę, w której nie śpiewano by przy zmarłych, nie grano na pogrzebach i nie układano pieśni o rozstaniu. Wspólnym mianownikiem jest tu prosta obserwacja: tam, gdzie słowa się kończą, melodia często potrafi pójść dalej.
Wiele osób wspomina, że po śmierci kogoś bliskiego wraca do jego ulubionej piosenki i słucha jej wielokrotnie, jakby przez dźwięk można było na chwilę odzyskać obecność. Badania nad pamięcią pokazują zresztą, że muzyka jest jednym z najsilniejszych wyzwalaczy wspomnień autobiograficznych: jedna fraza potrafi przywołać cały pokój, zapach i atmosferę sprzed lat. Dlatego coraz więcej ludzi myśli o muzyce jako o sposobie pielęgnowania pamięci, nie tylko o rozrywce.
Są i tacy, którzy chcą ten sposób zrobić jeszcze bardziej osobistym. Zamiast gotowego utworu zamawiają własny: o ważnej rocznicy, o rodzicach, o przyjaźni, o kimś, kogo już nie ma. Jeśli ktoś szuka takiej drogi, może zajrzeć do oferty, w której można zamówić piosenka na zamówienie, napisaną pod konkretną historię. Dla wielu osób sam proces opowiadania tej historii autorowi jest już czymś, co porządkuje emocje.
Jak rozmawiać o śmierci z bliskimi
Skoro samo pytanie tak wiele porządkuje, warto wiedzieć, jak z nim żyć na co dzień. Pierwsza praktyczna wskazówka jest zaskakująco prosta: rozmawiaj o śmierci, zanim ona przyjdzie. W wielu rodzinach to temat tabu, bo wydaje się zapowiadaniem nieszczęścia. Tymczasem rozmowa o tym, czego ktoś pragnie, jak chciałby być zapamiętany, jakie ma obawy, bardzo często przynosi ulgę i obu stronom daje poczucie, że nie zostały sam na sam z czymś trudnym.
Druga wskazówka dotyczy pamięci. Zapisuj historie: te rodzinne, te zabawne i te trudne. Spisane wspomnienia przetrwają dłużej niż ludzie, którzy je pamiętają. Można nagrać głos dziadka, zebrać zdjęcia z podpisami, przygotować listę piosenek ważnych dla rodziny. Te drobne działania budują most między pokoleniami i sprawiają, że ktoś, kogo już nie ma, nadal ma swoje miejsce przy stole.
Trzecia wskazówka dotyczy samego siebie. Jeśli to pytanie wraca do ciebie często i towarzyszy mu lęk, nie zostawiaj go samemu sobie. Rozmowa z kimś bliskim albo ze specjalistą bywa pierwszym krokiem do spokoju. Jeśli przeżywasz żałobę albo trudne chwile, w Polsce możesz zadzwonić na telefon zaufania dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym 116 123, a w Wielkiej Brytanii skontaktować się z organizacją Samaritans pod tym samym numerem. W nagłym zagrożeniu życia dzwoń pod 112 w Polsce lub 999 w Wielkiej Brytanii.
Małe rytuały pamięci
Wiele rodzin tworzy własne, niewielkie rytuały, które pomagają utrzymać więź z tymi, którzy odeszli. Zapalenie świecy w rocznicę, przygotowanie ulubionego dania babci, odwiedziny w tym samym miejscu nad wodą, gdzie kiedyś spacerowaliście razem. Takie gesty nie wymagają żadnych przekonań o tym, co jest po drugiej stronie. Są po prostu sposobem na powiedzenie: pamiętam i to się liczy.
Dobrze, jeśli rytuały te mają w sobie coś zmysłowego: zapach, smak, dźwięk. Muzyka sprawdza się tu szczególnie dobrze, bo nie wymaga słów ani przygotowań. Niektórzy układają wspólną playlistę z piosenek, które lubił ktoś bliski, inni zamawiają utwór napisany specjalnie na ważną okazję, korzystając z oferty, jaką można znaleźć w sklepie z muzyką do zamówienia. Nie chodzi o to, by gotowa piosenka cokolwiek „naprawiała”. Chodzi o to, by pamięć o kimś miała swój konkretny, możliwy do powtórzenia kształt.
Podobnie bywa z lekturą. Gdy ktoś traci bliską osobę, często sięga po książki, których tematem jest dosłownie życie po śmierci: relacje świadków, opisy tradycji, rozważania filozofów i duchownych. Nie zawsze po to, żeby znaleźć odpowiedź. Często po to, by poczuć, że nie jest ze swoim pytaniem sam. Czytelnik, który woli zacząć od spokojnego, zebranego zbioru historii, może zajrzeć na stronę, gdzie opisano życie po śmierci w świetle opowieści ludzi, którzy znaleźli się na jego granicy.
Zamiast odpowiedzi: kilka pytań na dziś
Skoro nie mamy pewnej odpowiedzi na pytanie, co jest po śmierci, można je zamienić na kilka pytań, na które odpowiedzieć da się już dziś. Co sprawia, że czuję się żywy? Komu chcę powiedzieć coś ważnego, zanim będzie za późno? Jakie piosenki, zapachy i miejsca wiążą mnie z ludźmi, których kocham? Co chciałbym, żeby po mnie zostało, i co z tego mogę zacząć robić już teraz?
Takie pytania mają jedną zaletę: nie wymagają rozstrzygnięcia największych zagadek wszechświata. Wystarczy uczciwość wobec siebie i odrobina odwagi, żeby podjąć jakiś konkretny gest, choćby najmniejszy.
Pytanie o to, co jest po śmierci, prawdopodobnie zostanie z nami jeszcze bardzo długo, może na zawsze. I może to dobrze, bo to właśnie ono przypomina nam, że życie – to, które mamy tu i teraz – jest jedyną rzeczą, o której z całą pewnością wiemy, że naprawdę jest. A skoro tak, to warto je przeżyć uważnie: z miłością, z muzyką, z ludźmi, którzy dla nas coś znaczą, i z poczuciem, że każdy dzień jest czymś więcej niż tylko kolejnym punktem w kalendarzu.
Od redakcji: serwis GlobPuls prowadzi autor książki „Co jest po śmierci?” oraz wymienionych w tekście stron (sklepu z piosenkami, strony książki, portalu o zdrowym stylu życia i serwisu randkowego). Linki w tekście prowadzą do jego własnych projektów.